NGÀY GIỖ HIỆP KỴ ĐỨC MẪU BÙI THỊ SẮC - MINH LONG THÔN, XÍCH THỔ XÃ, NHO QUAN HUYỆN, NINH BÌNH TỈNH

       Ngày 16  tháng 08 năm 2011. nhằm ngày 17 tháng 07 âm lịch, là ngày Hiệp Kỵ Đức Mẫu Bùi Thị Sắc, Có Trưởng Ban đại diện đệ nhất chánh hệ Nguyễn Hữu Nhởn tại Bình Phước (gốc Ninh Bình) đã tổ chức Hiệp kỵ của đức mẫu Bùi Thị Sắc tại 32/15 - 32-/17 - 32/19 ấp chợ, tân tiến, đồng phú, bình phước. Mộ Phần an hưởng tại Nghĩa trang Gốc Sung Thôn Minh Long, xã xích thổ. Đến tham dự buổi hiệp kỵ đặc biệt trong hiệp kỵ lần này thay mặt HĐTS có chủ tịch hội đồng trị sự Nguyễn Hữu Gia Tộc - gốc ninh bình, trưởng đại chánh tông gia viễn Nguyễn Hữu Nhởn, Trưởng, Nhị và Tam đại chánh tông Nho Quan Nguyễn Hữu Toản, Nguyễn Hữu Thỏa, Nguyễn Hữu Thiệp, Trưởng đại chánh tông Minh Long Nguyễn Hữu Nam, cùng qúy vị đại diện các hệ khác trong đại gia đình Nguyễn Hữu tộc, Nguyễn Phước, Nguyễn Văn cùng  các con cháu nội ngoại về Tỉnh Bình Phước và chuẩn bị kế hoạch ra Ninh Bình tham dự sửa đổi bổ sung tộc ước và tuyên bố cuốn "trường nguyên lược phổ" tại Nhà Thờ Tổ KHỞI NGUYÊN ĐƯỜNG - Thôn Vinh Ninh, xã Gia Phương, Huyện Gia Viễn, Tỉnh Ninh Bình. Xin Phép xây dựng " NGUYỄN PHỦ TỪ" Tại thôn minh long, xã xích thổ, huyện nho quan, tỉnh ninh bình.

MỘT SỐ GÓC ẢNH SINH HOẠT SAU KHI LÀM LỄ CỦA CHÁNH HỌ NGUYỄN HỮU - BÌNH PHƯỚC.

CON NGUYỄN HỮU NAM, TỨC BẢO NAM, NHÂN NGÀY LÀM LỄ HIỆP KỴ CHO ĐỨC MẪU THAY MẶT CON CHÁU PHƯƠNG NAM XIN KÍNH CHÚC ĐẠI GIA ĐÌNH NỘI TỘC NGUYỄN ĐẠI TÔNG NÓI CHUNG VÀ CÁC GIA ĐÌNH ÔNG NGUYỄN HỮU THẮNG TỨC VĂN THẮNG, NGUYỄN THỊ LỆ, NGUYỄN THỊ LOAN, NGUYỄN THỊ PHƯỢNG,NGUYỄN HỮU LỊCH TỨC THANH LỊCH, NGUYỄN THỊ THỊNH, NGUYỄN THỊ VƯỢNG, NGUYỄN VĂN PHƯƠNG, NGUYỄN THỊ YẾN, NGUYỄN HỮU CHIẾN, NGUYỄN HỮU TRƯỜNG, NGUYỄN HỮU CHINH, NGUYỄN HỮU TRÌNH, NGUYỄN THỊ QUẾ, NGUYỄN THỊ HÀ, NGUYỄN HỮU HỘI, NGUYỄN THỊ HỒNG VÀ CON CHÁU NGOẠI TỘC NGUYỄN HỮU - GIA VIỄN NÓI RIỀNG TRÀN ĐẦY ĐOÀN KẾT.

TG:  NGUYỄN HỮU TOẢN - NGUYỄN HỮU NAM

0938 568 788 - 0916 869 788 - 0916 569 788

"CÓ NÊN ĐI QUÁ XA?"

Nguyễn Trãi (chữ Hán: 阮廌), hiệu là Ức Trai (抑齋), 1380–1442, là đại thần nhà Hậu Lê, một nhà văn chữ Nôm. Ông được xem là một anh hùng dân tộc của Việt Nam, một danh nhân văn hóa thế giới. Nguyễn Trãi là anh hùng dân tộc, nhà văn hoá vĩ đại, là đại thi hào dân tộc. Nguyễn Trãi còn là ông tiên ở trong lầu ngọc mà tâm hồn lộng gió thời đại. Cuộc đời và thơ văn Nguyễn Trãi là bài ca yêu nước, tự hào dân tộc.I/.Tiểu sử Nguyễn Trãi (1380 - 1442). Quê gốc làng Chi Ngại, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương, sinh ra ở Thăng Long trong dinh ông ngoại là quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, về sau dời về sống ở làng Ngọc Ổi, xã Nhị Khê, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây. Ông là con trai của Nguyễn Phi Khanh (trước đây có tên là Nguyễn Ứng Long), vốn là học trò nghèo thi đỗ thái học sinh và bà Trần Thị Thái - con quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, dòng dõi quý tộc nhà Trần.1. Vong thần nhà Hồ Nguyễn Trãi sống trong thời đại đầy biến động dữ dội. Nhà Trần suy vong, Hồ Quý Ly lên thay, lập ra nhà Hồ, đổi tên nước là Đại Ngu ^[1]. Năm 1400, Nguyễn Trãi thi đỗ Thái học sinh. Cả Nguyễn Phi Khanh và làm quan cho nhà Hồ. Nhưng chẳng bao lâu sau (1407) quân Minh sang đánh nước Đại Ngu. Nhà Hồ thua trận, cha con Hồ Quý Ly cùng các triều thần bị bắt sang Trung Quốc, trong đó có Nguyễn Phi Khanh. Tương truyền lúc ấy, Nguyễn Trãi muốn giữ tròn đạo hiếu, đã cùng em trai là Nguyễn Phi Hùng theo cha sang Trung Quốc. Nhưng đến ải Nam Quan, nghe lời cha dặn phải tìm cách rửa nhục cho đất nước, ông đã trở về và bị quân Minh bắt giữ ở Đông Quan.2. Tướng văn trong khởi nghĩa Lam Sơn Nguyễn Trãi bỏ trốn tìm theo Lê Lợi. Các tài liệu nói khác nhau về thời điểm Nguyễn Trãi tham gia khởi nghĩa. Có tài liệu nói ông tham gia từ đầu, có tài liệu nói đến năm 1420 hoặc 1423 ông mới theo Lê Lợi. Theo gia phả họ Đinh kể về thân thế Đinh Liệt, một tướng Lam Sơn khác, có đề cập đến việc Nguyễn Trãi gia nhập quân Lam Sơn. Theo đó, mùa xuân năm Quý Mão (1423) Nguyễn Trãi lấy tên là Trần Văn, Trần Nguyên Hãn lấy tên là Trần Võ vào Lỗi Giang gia nhập nghĩa quân Lam Sơn trong khi Bình Định Vương lại cho Phạm Văn Xảo đi tìm Nguyễn Trãi ở Đông Quan. Vì không biết rõ lai lịch hai vị này, Nguyễn Như Lãm (cận thần của Lê Lợi) đã giao cho Trần Văn làm Ký lục quân lương, Trần Võ thì đi chở thuyền. Mãi đến khi Nguyễn Trãi dâng "Bình Ngô sách", Lê Lợi mới biết rõ hai người này và giữ lại bên mình để lo giúp việc. Tài liệu này có cơ sở vì các sử sách khi nói về giai đoạn đầu của khởi nghĩa Lam Sơn cũng không nhắc tới Nguyễn Trãi. Nguyễn Trãi tham gia vào cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo để lật đổ ách đô hộ của nhà Minh, trở thành quân sư đắc lực của Lê Lợi (vua Lê Thái Tổ sau này) trong việc bày tính mưu kế cũng như soạn thảo các văn bản trả lời quân Minh cho Lê Lợi. Đặc biệt trong giai đoạn từ 1425, khi quân Lam Sơn trên đà thắng lợi, vây hãm nhiều thành trì của quân Minh, Nguyễn Trãi thường viết thư gửi cho tướng giặc trong thành để dụ hàng hoặc làm nản ý chí chiến đấu của tướng giặc. Năm 1427, ông được liệt vào hàng Đại phu, coi sóc các việc chính trị và quản công việc ở Viện Khu mật. Quân Lam Sơn giải phóng vùng Bắc Bộ, đánh tan viện binh của Vương Thông. Thông rút vào cố thủ trong thành Đông Quan. Vua Minh sai Liễu Thăng và Mộc Thạnh chia làm 2 đường, cầm hơn 10 vạn quân sang cứu viện. Lúc đó quân Lam Sơn đứng trước hai chọn lựa vì sắp phải đối phó với địch bên ngoài vào và địch đánh ở trong thành ra. Lực lượng của Vương Thông hợp với quân Minh sang từ trước đã có khoảng 10 vạn người, quân Lam Sơn vây hãm có chút lơi lỏng đã bị địch ra đánh úp, phải trả giá cao bằng việc mất 3 tướng giỏi: Lê Triện, Đinh Lễ bị tử trận, Đỗ Bí và Nguyễn Xí bị bắt. Chỉ có Nguyễn Xí sau đó nhờ mưu trí và nhanh nhẹn đã trốn thoát về. Số đông các tướng nóng lòng muốn hạ gấp thành Đông Quan để hết lực lượng làm nội ứng cho Liễu Thăng và Mộc Thạnh. Riêng Nguyễn Trãi không đồng tình với quan điểm đó. Ông kiến nghị với Lê Lợi ý kiến của mình và được chấp thuận. Và Lê Lợi đã theo kế của ông nói với các tướng rằng:"Đánh Đông Quan là hạ sách. Nếu ta đánh thành kiên cố đó, phải mất mấy tháng hoặc hàng năm, chưa chắc đã hạ nổi, binh sĩ ta phải mệt mỏi chán nản. Đang khi đó, viện binh của địch kéo dến, thế là ta bị địch đánh cả đằng trước, đằng sau, đó là rất nguy. Chi bằng ta hãy nuôi sức khoẻ, chứa dũng khí chờ đánh viện binh. Khi viện binh đã bị phá, tất nhiên quân trong thành phải hàng, thế là ta chỉ khó nhọc một phen mà thu lợi gấp hai." Diễn biến chiến sự sau đó quả như Nguyễn Trãi tiên đoán. Lê Lợi điều các tướng giỏi lên đánh chặn hai đạo viện binh, giết được Liễu Thăng, Mộc Thạnh bỏ chạy về nước. Vương Thông trong thành tuyệt vọng không còn cứu binh phải mở cửa thành ra hàng, cùng Lê Lợi thực hiện "hội thề Đông Quan", xin rút quân về nước và cam kết không sang xâm phạm nữa. Theo lệnh của Lê Lợi, Nguyễn Trãi thảo bài Bình Ngô đại cáo để bá cáo cho thiên hạ biết về việc đánh giặc Minh, được coi là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai của Việt Nam (sau bài thơ Nam quốc sơn hà).3. Công thần bị tộia. Bị vạ với người trong họ Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi, phong ông tước Quan Phục hầu và cho theo họ Lê của vua. Sau thắng lợi 1 năm, đầu năm 1429, Lê Lợi nghi ngờ Trần Nguyên Hãn, một tướng giỏi vốn là dòng dõi nhà Trần định mưu phản, nên sai người đi bắt hỏi tội. Trần Nguyên Hãn nhảy xuống sông tự vẫn. Vì Nguyên Hãn là anh em họ của Nguyễn Trãi nên ông cũng bị bắt giam vì nghi ngờ có liên quan tới tội mưu phản. Sau đó vì không có chứng cứ buộc tội, vua Lê lại thả ông ra. Tuy nhiên cũng từ đó ông không còn được trọng dụng như trước nữa. Thực chất, cuộc thanh trừng công thần của Lê Thái Tổ có động cơ từ việc muốn thiên hạ hết mong nhớ nhà Trần; đồng thời cũng là cuộc tranh chấp quyền lực thời bình giữa các tướng có xuất thân họ hàng hoặc cùng quê với vua Lê - do Lê Sát đứng đầu - và các tướng xuất thân vùng khác, tiêu biểu là Trần Nguyên Hãn và Phạm Văn Xảo. Hơn nữa đó lại còn là cuộc tranh chấp ngôi thái tử giữa con cả của vua là Lê Tư Tề (người từng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn và được Nguyên Hãn ủng hộ) với con thứ Lê Nguyên Long (được Lê Sát ủng hộ). Bị oan khuất, sau khi ra khỏi ngục, ông làm bài Oan thán bày tỏ nỗi bi phẫn, trong đó có câu:

Hư danh thực họa thù kham tiếu,

Chúng báng cô trung tuyệt khả liên.

Dịch:

Danh hư thực họa nên cười quá,

Bao kẻ dèm pha xót người trung

b. Vụ án Lệ Chi Viên

Năm 1433, Thái Tổ mất, thái tử Nguyên Long lên nối ngôi, tức là Lê Thái Tông. Những năm đầu, Tư đồ Lê Sát làm phụ chính điều hành triều chính. Nguyễn Trãi tham gia giúp vua mới. Nhân bàn về soạn lễ nhạc, Nguyễn Trãi khuyên nhà vua:

"Nguyện xin bệ hạ yêu thương và nuôi dưỡng dân chúng để nơi thôn cùng xóm vắng không có tiếng oán hận sầu than".

Năm 1435, ông soạn sách Dư địa chí để vua xem nhằm nâng cao sự hiểu biết, niềm tự hào và ý thức trách nhiệm của nhà vua đối với non sông đất nước. Bị các quyền thần đứng đầu là Lê Sát chèn ép, Nguyễn Trãi cáo quan về ở ẩn tại Côn Sơn, Chí Linh, thuộc tỉnh Hải Dương ngày nay. Tuy nhiên, trái với dự tính của Lê Sát, Thái Tông còn ít tuổi nhưng không dễ trở thành vua bù nhìn để Sát khống chế mãi. Năm 1437, nhà vua anh minh nhanh chóng chấn chỉnh triều đình, cách chức và giết các quyền thần Lê Sát, Lê Ngân; các lương thần được trọng dụng trở lại, trong đó có Nguyễn Trãi. Lúc đó ông đã gần 60 tuổi, lại đảm nhiệm chức vụ cũ, kiêm thêm chức Hàn lâm viện Thừa chỉ và trông coi việc quân dân hai đạo Đông, Bắc (cả nước chia làm 5 đạo). Thời gian phò vua Thái Tông, Nguyễn Trãi tiếp tục phát huy được tài năng của ông. Tuy nhiên khi triều chính khá yên ổn thì cung đình lại xảy ra tranh chấp. Vua Thái Tông ham sắc, có nhiều vợ, chỉ trong 2 năm sinh liền 4 hoàng tử. Các bà vợ tranh chấp ngôi thái tử cho con mình nên trong triều xảy ra xung đột. Vua truất hoàng hậu Dương Thị Bí và ngôi thái tử của con bà là Lê Nghi Dân lên 2 tuổi, lập Nguyễn Thị Anh làm hoàng hậu và cho con của bà này là Lê Bang Cơ chưa đầy 1 tuổi làm thái tử. Cùng lúc đó một bà vợ khác của vua là Ngô Thị Ngọc Dao lại sắp sinh, hoàng hậu Nguyễn Thị Anh sợ đến lượt mẹ con mình bị phế nên tìm cách hại bà Ngọc Dao. Nguyễn Trãi cùng một người vợ thứ là Nguyễn Thị Lộ tìm cách cứu bà Ngọc Dao đem nuôi giấu, sau bà sinh được hoàng tử Tư Thành (tức vua Lê Thánh Tông sau này). Tháng 7 năm 1442, vua Lê Thái Tông về qua nhà Nguyễn Trãi tại Côn Sơn (Chí Linh, Hải Dương ngày nay), vợ Nguyễn Trãi là bà Nguyễn Thị Lộ theo hầu vua. Trên đường về kinh Vua đột ngột qua đời tại vườn hoa Lệ Chi Viên nay thuộc Gia Bình, Bắc Ninh. Nguyễn Trãi bị triều đình do hoàng hậu Nguyễn Thị Anh cầm đầu khép tội giết vua và bị giết cả 3 họ (tru di tam tộc) ngày 16 tháng 8 năm 1442. "Tru di tam tộc" là giết người trong họ của người bị tội, họ bên vợ và họ bên mẹ của người đó. Theo gia phả họ Nguyễn, ngoài những người họ Nguyễn cùng họ với ông, còn có những người họ Trần cùng họ với bà Trần Thị Thái mẹ ông, người trong họ bà Nhữ thị vợ thứ của Nguyễn Phi Khanh, những người trong họ của các bà vợ Nguyễn Trãi (kể cả vợ lẽ), tất cả đều bị xử tử. Thái tử Bang Cơ mới 1 tuổi, con trai Nguyễn Thị Anh được lập làm vua, tức là Lê Nhân Tôngc. Gia quyến lưu tán Theo gia phả họ Nguyễn, Nguyễn Trãi có năm người vợ:

• Bà họ Trần: Sinh ra Nguyễn Khuê, Nguyễn Ứng, Nguyễn Phù.
• Bà họ Phùng: Sinh ra Thị Trà, Nguyễn Bảng, Nguyễn Tích.
• Bà Thị Lộ: Không có con.
• Bà Phạm Thị Mẫn: Sinh ra Nguyễn Anh Vũ (sau vụ án Lệ Chi Viên)
• Bà họ Lê: Sinh ra con cháu ở chi Quế Lĩnh, Phương Quất - huyện Kim Môn, Hải Dương.

Sau vụ án Lệ Chi Viên, dòng họ Nguyễn Trãi ở Chi Ngại, Nhị Khê gần như bị thảm sát hết. Trong các phả hệ ghi lại số ít thoát nạn là:

• Nguyễn Phi Hùng, em thứ ba của Nguyễn Trãi chạy về Phù Khê, Từ Sơn, Bắc Ninh;
• Nguyễn Phù con Nguyễn Trãi chạy lên Cao Bằng, đổi họ sang họ Bế Nguyễn.
• Bà họ Lê vợ thứ năm của Nguyễn Trãi mang thai chạy về Phương Quất, huyện Kim Môn, Hải Dương.
• Bà Phạm Thị Mẫn vợ thứ tư của Nguyễn Trãi có mang ba tháng, được người học trò cũ của Nguyễn Trãi là Lê Đạt đưa bà chạy trốn vào xứ Bồn Man (phía Tây Thanh Hóa); sau lại về thôn Dự Quần, huyện Ngọc Sơn, phủ Tĩnh Gia, Thanh Hóa. Tại đây, bà sinh ra Nguyễn Anh Vũ. Để tránh sự truy sát của triều đình, Nguyễn Anh Vũ đổi sang họ mẹ là Phạm Anh Vũ.

4. Được minh oan Theo một số nghiên cứu gần đây, thủ phạm gây ra cái chết của vua Thái Tông chính là hoàng hậu Nguyễn Thị Anh và bà đã đổ tội cho Nguyễn Trãi. Tuy nhiên, ngay đương thời đã có nhiều người biết việc oan khuất của Nguyễn Trãi. Hơn 10 năm sau, mẹ con vua Nhân Tông bị người con cả Thái Tông là Nghi Dân giết chết để giành lại ngôi vua. Nhưng rồi Nghi Dân nhanh chóng bị lật đổ. Người con thứ của Thái Tông là Khắc Xương từ chối ngôi báu nên người con út là Tư Thành được vợ chồng Nguyễn Trãi cứu thoát trước kia, nay được Nguyễn Xí rước lên ngôi, tức là Lê Thánh Tông. Năm 1464, Lê Thánh Tông xuống chiếu giải oan cho Nguyễn Trãi. Con cháu ông được tìm lại và bổ dụng. Người con út sinh ra sau khi ông qua đời là Nguyễn Anh Vũ được Lê Thánh Tông phong cho chức Đồng Tri Phủ huyện Tĩnh Gia (Thanh Hóa), cấp cho 100 mẫu ruộng gọi là "Miễn hoàn điền" (ruộng không phải trả lại) con cháu đời đời được hưởng. Nguyễn Anh Vũ xây dựng mộ chí của Nguyễn Trãi tại xứ đồng Tai Hà, làng Dự Quần, lấy sọ dừa, cành dâu táng làm cốt; lấy ngày mất của Nguyễn Trãi - 16 tháng 8 là ngày giỗ họ^[2] Minh oan cho Nguyễn Trãi, vua Thánh Tông ca ngợi ông: "Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo" (tấm lòng Ức Trai soi sáng văn chương). Năm 1467, vua Thánh Tông ra lệnh sưu tầm di cảo thơ văn Nguyễn Trãi. Dù vậy, các nhà nghiên cứu vẫn băn khoăn chưa rõ vì sao một vị vua được coi là anh minh và quyết đoán như Lê Thánh Tông, đã minh oan cho Nguyễn Trãi, một đại công thần sáng lập vương triều Lê, người đã cùng với vợ là Nguyễn Thị Lộ ra sức che chở cho mẹ con nhà vua lúc gian nan, mà chỉ truy tặng tước bá, thấp hơn cả tước hầu vốn được Lê Thái Tổ ban phong khi ông còn sống. Các công thần khác của nhà Hậu Lê thường được các vua đời sau truy tặng tước cao hơn, như công và sau nữa lên vương. Năm 1980 nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh của Nguyễn Trãi,UNESCO đã công nhận ông là danh nhân văn hóa thế giới.4. Dòng dõi Nguyễn Bặc và tổ tiên chúa Nguyễn? Theo một số gia phả họ Nguyễn, tổ tiên của Nguyễn Trãi chính là Định Quốc công Nguyễn Bặc thời nhà Đinh và con cháu ông có một chi trở thành các Chúa Nguyễn. Tác giả Đinh Công Vĩ dẫn trong sách Nhìn lại lịch sử 7 cuốn gia phả, ngọc phả về họ Nguyễn bằng chữ Hán và chữ Nôm, theo đó các nguồn tài liệu này cũng không thống nhất. Tác giả Nguyễn Khắc Minh trong bài Tìm hiểu phả hệ dòng họ Nguyễn Trãi nêu ra 14 cuốn gia phả viết bằng Hán, Nôm của các chi họ Nguyễn. Nhìn chung, thông tin từ các gia phả không thống nhất với nhau, nhưng tựu chung từng nhóm đưa ra các thông tin riêng lẻ:

1. Nguyễn Trãi là dòng dõi Nguyễn Bặc
2. Nguyễn Trãi là tổ tiên chúa Nguyễn
3. Nguyễn Bặc là tổ tiên họ Nguyễn Gia Miêu của Chúa Nguyễn
4. Nguyễn Bặc là tổ tiên Nguyễn Trãi và Nguyễn Trãi cũng là tổ tiên các Chúa Nguyễn.

5. Con cháu Nguyễn Bặc? Theo tài liệu của tác giả Nguyễn Khắc Minh với 14 cuốn gia phả viết bằng Hán, Nôm của các chi họ, trong đó cũ nhất là thời: Hồng Thuận Tứ Niên (Lê Tương Dực - năm 1513), Cảnh Hưng nguyên niên (năm 1740), gần đây nhất là cuốn gia phả sao lại năm 1962. Theo đó, về nguồn gốc của các chi họ, gia phả đều thống nhất ghi: Nguyên quán tổ tiên đời trước của họ ta ở xã Chi Ngại, huyện Phượng Nhỡn, phủ Lạng Giang, trấn Kinh Bắc (nay là thôn Chi Ngãi, xã Cộng Hòa, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương). Sau dời về làng Hạ, xã Nhị Khê, huyện Thượng Phúc; phủ Thường Tín, đạo Sơn Nam. Về gốc tích cội nguồn họ Nguyễn ở thôn Chi Ngại, truyền thuyết của dòng họ kể rằng: Tổ tiên dòng họ Thái Tể triều Đinh - Đinh Quốc Công Nguyễn Bặc (924 - 979) người Hoằng Hóa - Thanh Hóa, có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân để lập ra triều Đinh. Khi Nguyễn Bặc kéo quân về Côn Sơn dẹp sứ quân của Phạm Phòng Át (Phạm Bạch Hổ), ông để lại con cháu của mình cùng năm vị tướng quân họ Phí ở lại Chi Ngại cai quản vùng đất này. Khi năm anh em họ Phí mất, người dân Chi Ngại tôn họ làm Thành Hoàng, lập đền thờ cúng. Đình làng Chi Ngại bị phá hủy trong kháng chiến chống thực dân Pháp, nhưng bài vị, ngai thờ và thần tích của năm vị tướng họ Phí vẫn được lưu giữ thờ phụng đến ngày nay (nay bài vị của năm vị Thành Hoàng thờ ở chùa Ngái của thôn Chi Ngại). Từ đó dòng họ Nguyễn sinh ra hai con trai. Vì nhà nghèo, hai anh em họ Nguyễn từ Chi Ngại đến Trại Ổi (tức làng Nhị Khê - Thường Tín, Hà Đông) sinh sống và trở thành tổ tiên của Nguyễn Trãi. Tài liệu của tác giả Nguyễn Khắc Minh sau đó chỉ tập trung vào Nguyễn Trãi và người con sống sót của ông sau Vụ án Lệ Chi Viên là Nguyễn Anh Vũ mà không đề cập tới các chúa Nguyễn. Theo đó, con cháu Nguyễn Phi Khanh phân tán đi các nơi, sau này có 2 nhân vật nổi tiếng là Nguyễn Thiện Thuật và Nguyễn Văn Cừ. Tuy nhiên, nguồn gốc của họ Nguyễn thôn Chi Ngại cũng chỉ là truyền thuyết của dòng họ và điều này không thống nhất với sử sách. Theo sử sách, Nguyễn Bặc người châu Đại Hoàng (Ninh Bình), không phải người Thanh Hóa; và sứ quân Phạm Phòng Át tự nguyện về hàng phục Đinh Bộ Lĩnh, Bộ Lĩnh không cần sai tướng (Nguyễn Bặc) đi đánh dẹp sứ quân họ Phạm. Hơn nữa, thời điểm soạn thảo gia phả này cũng khá xa thời Nguyễn Bặc (hơn 530 năm).6. Tổ họ Nguyễn Gia Miêu? Sách Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh và công cuộc khai sáng miền nam nước Việt cuối thế kỷ XVII của Nguyễn Ngọc Hiền chép về tổ tiên của Nguyễn Hữu Cảnh, người có công mở đất Nam Bộ ghi thế thứ các đời họ Nguyễn từ Nguyễn Bặc như sau:

1. Nguyễn Bặc (924-979)
2. Nguyễn Đệ
3. Nguyễn Viễn
4. Nguyễn Phụng (?-1150)
5. Nguyễn Nộn (?-1229; cát cứ cuối thời nhà Lý, đầu thời nhà Trần)
6. Nguyễn Thế Tứ
7. Nguyễn Nạp Hoa (?-1377)
8. Nguyễn Công Luật (?-1388)
9. Nguyễn Công Sách
10. Nguyễn Ứng Long (Nguyễn Phi Khanh 1355-1428)
11. Nguyễn Trãi (1380-1442)
12. Nguyễn Công Duẩn và Nguyễn Anh Vũ
13. Nguyễn Đức Trung (1404-1477)

Theo gia phả họ Nguyễn, có 2 người con của Nguyễn Trãi còn sống và được bổ dụng sau này. Một người con cả là Nguyễn Công Duẩn từng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, không có mặt ở nhà khi cả họ bị hình nên thoát nạn. Người con nhỏ là con của một người vợ thứ của Nguyễn Trãi đã có mang cũng trốn thoát khi cả nhà bị hình, sau sinh được Nguyễn Anh Vũ. Gia phả họ Nguyễn còn ghi: sau này 2 chi của Công Duẩn và Anh Vũ trở thành hai ngành nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam, một ngành là các Chúa Nguyễn và một ngành là họ Nguyễn Hữu có công giúp các chúa Nguyễn khai phá Nam Bộ. (Xem chi tiết: Chúa Nguyễn, Nguyễn Hữu Cảnh.) Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã khảo cứu nhiều nguồn tài liệu, gia phả họ Nguyễn khác cũng như các sử sách để kết luận rằng: Nguyễn Trãi không phải ông tổ của các Chúa Nguyễn. Theo một số nhà nghiên cứu, gia phả này chép lẫn gia phả họ Nguyễn Gia Miêu (chúa Nguyễn - ở Thanh Hóa) vào họ Nguyễn Nhị Khê (Nguyễn Trãi - ở Hà Tây). Những người nhà Nguyễn Trãi đã lấy giả mạo là người họ Nguyễn Gia Miêu do phải trốn tránh họa tru di. Căn cứ của tác giả Nguyễn Ngọc Hiên trong sách Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh (1997) và sau đó tác giả Phạm Côn Sơn trong sách Tông phả kỷ yếu tân biên (2006) dẫn lại thông tin từ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đều từ các nguồn phả hệ không chuẩn xác.

1. Nguyễn Công Duẩn

Theo một gia phả họ Nguyễn khác, Tiên nguyên toát yếu phổ của Tôn Thất Hân, Nguyễn Công Duẩn là người tham gia khởi nghĩa Lam Sơn từ ngày đầu (trong khi Nguyễn Trãi sau này mới gia nhập), quê ở Gia Miêu, Tống Sơn, Thanh Hóa và không phải là con Nguyễn Trãi:

1. Nguyễn Bặc
2. Nguyễn Đệ
3. Nguyễn Viễn
4. Nguyễn Phụng
5. Nguyễn Nộn
6. Nguyễn Thế Tứ
7. Nguyễn Minh Du
8. Nguyễn Biện
9. Nguyễn Sử
10. Nguyễn Công Duẩn (hay Chuẩn) - công thần khởi nghĩa Lam Sơn
11. Nguyễn Đức Trung - đại thần tham gia lật đổ Lê Nghi Dân năm 1460.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, có thể do con cháu Nguyễn Trãi giả mạo, dùng lý lịch họ Nguyễn Gia Miêu để che thân phận mình. Theo nhà sử học Phan Huy Lê:

Nguyễn Biện là người Gia Miêu, là dòng dõi Nguyễn Bặc trở xuống. Sau vụ án Lệ Chi viên, con cháu Nguyễn Trãi đã lấy tên Nguyễn Biện mà thay thế tên Ứng Long ở trong gia phả. Trong họ của Bế Nguyễn (họ Nguyễn ở Cao Bằng đổi ra họ Bế - tức là con cháu của Nguyễn Phù, xem phần "Gia quyến lưu tán" phía trên) có di chúc truyền khẩu: "Phải đời đời thờ cúng phụ đạo Nguyễn Biện đã có công bảo vệ hậu duệ tổ Ứng Long".

Một số nhà nghiên cứu, do không khảo cứu hết các nguồn gia phả họ Nguyễn (vốn không thống nhất với nhau và có những nguồn tài liệu bị sai lạc) và người sau kế tục sử dụng những thành quả của những tài liệu trước, nên đã cùng lầm lẫn rằng Nguyễn Trãi là hậu tổ (Nguyễn Bặc là thủy tổ) họ Nguyễn Gia Miêu. Tác giả Nguyễn Ngọc Hiền trong Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh và sau đó là Phạm Côn Sơn trong Tông phả tân biên kỷ yếu cùng đưa ra phả hệ rất không hợp lý về dòng họ Nguyễn. Đối với việc không có Nguyễn Phi Khanh và Nguyễn Trãi trong một số gia phả họ Nguyễn, tác giả Nguyễn Ngọc Hiền lại theo ý kiến của một số chi hậu duệ họ Nguyễn ngày nay cho rằng, do cha con Phi Khanh theo nhà Hồ, mà nhà Hồ đã giết hại Nguyễn Công Luật (tổ đời thứ 8) nên bị khai trừ ra khỏi họ. Sau đó, do Nguyễn Trãi có công theo Lê Lợi bình Ngô nên lại được đưa vào. Tuy nhiên, nếu xét chi tiết tới thế thứ của giả thuyết này, sẽ có nhiều chỗ không hợp lý. Theo đó (xem thế thứ 13 đời phần trên), từ Nguyễn Bặc mất năm 979 tới Nguyễn Nộn đời thứ 5 mất năm 1229, tức là hơn 60 năm mới có một thế hệ; sau đó từ Nguyễn Nộn mất tới Nguyễn Nạp Hoa đời thứ 7 mất tận năm 1377 (tức là gần 80 năm mới có một thế hệ); sau đó từ Nguyễn Công Luật đời thứ 8 tới Nguyễn Trãi (đời thứ 11), Công Duẩn (đời thứ 12), Đức Trung (đời thứ 13, sinh năm 1404) rồi thị Hằng (đời thứ 14, sinh con năm 1461). Như vậy 7 đời đầu cách nhau 400 năm, 7 đời sau lại dồn vào chỉ khoảng 65 năm cuối thế kỷ 14, đầu thế kỷ 15. Vì lẽ đó, nhiều ý kiến nghiêng về khả năng họ Nguyễn Nhị Khê "mượn cửa" họ Nguyễn Gia Miêu để lánh nạn hơn.

2. Nguyễn Đức Trung

Có một sự kiện sử sách đã chép lại (các sách Đại Việt thông sử và Khâm định Việt sử Thông giám cương mục) cho thấy: Nguyễn Đức Trung (cha Trường Lạc hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng) - người được giả thuyết ban đầu coi là cháu nội Nguyễn Trãi - có 2 hành trạng mâu thuẫn với giả thuyết này:

• Nguyễn Đức Trung được cất nhắc làm Điện tiền chỉ huy sứ dưới ngay thời vua Lê Nhân Tông - vua thiếu niên có sự nhiếp chính của thái hậu Nguyễn Thị Anh, người vừa khép tội gia hình Nguyễn Trãi trước đó không lâu;

• Nguyễn Đức Trung sau đó tham gia cùng Nguyễn Xí, Lê Lăng lật đổ Lê Nghi Dân từ năm 1460.

Trong khi đó, tận năm 1464 Lê Thánh Tông mới minh oan cho Nguyễn Trãi và sai tìm lại dòng dõi đang phải trốn tránh của ông. Một nhà vừa bị tru di tam tộc, ngay cả họ hàng của mẹ kế Nguyễn Trãi và họ hàng của các vợ lẽ của ông cũng không được thoát nạn, không thể có người cháu nội được cất nhắc lên làm đại thần trong triều bên cạnh các bậc "nguyên lão" như Nguyễn Xí, Lê Lăng. Vì vậy, chắc chắn Đức Trung không thể là cháu nội Nguyễn Trãi. Các tác giả theo giả thuyết "Nguyễn Trãi là ông nội Nguyễn Đức Trung" đã không xem xét tới sự kiện này trong sử sách.

3. Trường Lạc hoàng hậu

Một số giai thoại cho rằng Nguyễn Trãi không chỉ là cha Nguyễn Anh Vũ - người phải đổi sang họ mẹ là Phạm Anh Vũ trong thời gian trốn tránh - mà còn là cha Nguyễn Thị Hằng - người sau này trở thành hoàng hậu Trường Lạc của Lê Thánh Tông. Thánh Tông tìm được Anh Vũ và Thị Hằng rồi lấy luôn bà làm vợ. Các nhà sử học đã nhất trí rằng đây chỉ là giai thoại dân gian. Nguyễn Thị Hằng đã được sử sách ghi nhận là con đại thần Nguyễn Đức Trung. Các tài liệu gia phả được nghiên cứu, chọn lọc (nêu trên) đã cho thấy Nguyễn Đức Trung là con Nguyễn Công Duẩn và Công Duẩn không phải là con Nguyễn Trãi. Như vậy có tới hai nguồn thông tin sai lạc về quan hệ giữa Nguyễn Trãi và Trường Lạc hoàng hậu: nguồn đầu cho rằng ông là cha hoàng hậu, nguồn thứ hai cho rằng ông là cụ của hoàng hậu. Thực tế ông không có quan hệ họ hàng với Nguyễn Thị Hằng. Có một minh chứng nữa cho việc Nguyễn Trãi không phải là cha hay cụ của hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng. Điều này tương tự như thời gian hành trạng của cha bà - Nguyễn Đức Trung. Tới tận năm 1464 Nguyễn Trãi mới được minh oan nhưng năm 1461 Nguyễn Thị Hằng đã là hoàng hậu của Lê Thánh Tông và đã sinh ra thái tử Lê Tranh, sau trở thành Lê Hiến Tông.* Kết luận

• Như vậy, do hậu quả của Vụ án Lệ Chi Viên, đã có những thông tin sai lạc cho đời sau về dòng dõi của Nguyễn Trãi. Ông không phải là cha Nguyễn Công Duẩn, không phải là ông nội của Nguyễn Đức Trung và không phải là tổ tiên của các Chúa Nguyễn. Nguyễn Trãi và dòng họ của ông không có quan hệ tới họ Nguyễn ở Gia Miêu.
• Giả thuyết về họ Nguyễn Gia Miêu và họ Nguyễn Chi Ngại (hay Nhị Khê) cùng có tổ là Nguyễn Bặc vẫn còn những nghi vấn:
  • Truyền thuyết họ Nguyễn ở Chi Ngại quá xa, chưa hoàn toàn có tính xác thực để kết luận Nguyễn Trãi là dòng dõi Nguyễn Bặc.
  • Khoảng cách quá xa của các thế thứ họ Nguyễn khiến về vấn đề "dòng họ Nguyễn Gia Miêu là con cháu Nguyễn Bặc" còn những nghi vấn. Chính sử sách nhà Nguyễn không xác nhận họ Nguyễn Gia Miêu là con cháu Nguyễn Bặc. (Xem bài: Nguyễn Bặc, Nguyễn Nộn.)

II/. Các tác phẩm văn thơ Nguyễn Trãi để lại rất nhiều trước tác, cả bằng Hán văn và bằng chữ Nôm, song đã bị thất lạc sau Vụ án Lệ Chi Viên. Ông là một trong những tác giả thơ Nôm lớn của Việt Nam thời phong kiến, điển hình là tác phẩm Quốc âm thi tập. Được biết đến nhiều nhất là Bình Ngô đại cáo được viết sau khi nghĩa quân Lam Sơn giành thắng lợi trong cuộc chiến chống quân Minh kéo dài 10 năm (1418–1427). Tác phẩm này đã thể hiện rõ ý chí độc lập, tự cường của dân tộc Việt cũng như việc lấy dân làm gốc với những câu như:

Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,

Quân điếu phạt trước lo trừ bạo;

Như nước Đại Việt ta từ trước,

Vốn xưng nền văn hiến đã lâu,

Nước non bờ cõi đã chia,

Phong tục Bắc Nam cũng khác;

Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời xây nền độc lập;

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một phương;

Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau,

Song hào kiệt thời nào cũng có.

(trích theo bản dịch của Ngô Tất Tố)Bình Ngô đại cáo được người đương thời rất thán phục, coi là "thiên cổ hùng văn". Ngoài ra ông còn để lại nhiều tác phẩm khác như Quốc âm thi tập, Ức Trai thi tập, Quân trung từ mệnh tập, Dư địa chí, Lam Sơn thực lục, Phú núi Chí Linh, Lam Sơn Vĩnh lăng thần đạo bi, Ngọc Đường di cảo. Tác phẩm Gia huấn ca được người đời truyền tụng và cho là của ông, nhưng hiện vẫn chưa có chứng cứ lịch sử xác đáng. tác phẩmQuốc âm thi tậplà tác phẩm viết bằng chữ Nôm đánh dấu sự phát triển mới của văn học Việt NamIII/. Tác phẩm tiêu biểu

• Ức Trai thi tập
• Quân trung từ mệnh tập
• Dư địa chí
• Băng Hồ di sự lục
• Lam Sơn thục lục
• Quốc Âm thi tập
• Sách bình Ngô
• Bình Ngô đại cáo

Về Họ Nguyễn Phước

Về Họ Nguyễn Phước ...

Bài viết này không phải là một biên khảo hoàn chỉnh. Trong một phạm vi có giới hạn, người viết chỉ mong điều chỉnh vài sự kiện không chính xác về dòng họ Nguyễn-Phước đã được phổ biến trước đây trên một số tài liệu, nhằm mục đích giúp bà con phân biệt các chi nhánh và nhận biết rõ mối liên hệ huyết thống trong gia tộc tránh lẫn lộn với người thuộc dòng họ khác, kết chặt dây liên lạc giữa họ hàng để đoàn kết nâng đỡ đùm bọc nhau và nhất là để tránh xẩy ra những trường hợp hôn nhân đồng tộc.
Khi nghiên cứu và thực hiện bài viết, tác giả cố gắng gạt bỏ mọi chủ quan thiên kiến, những xúc động nhất thời, tránh bị chi phối bởi mặc cảm dù là tự tôn hay tự ti. Bài viết hoàn toàn không có dụng ý tôn vinh một dòng họ nào. Triều đại nào cũng có minh quân và hôn quân, dòng họ nào cũng có người tốt và kẻ không tốt, giới nào cũng có người tự trọng và kẻ tự kiêu.
Tác giả đã cố gắng cẩn trọng tối đa để tránh vấp phải sự vụng về vô ý có thể xúc phạm người khác. Tuy nhiên nếu có những chi tiết nào, vì nhằm mục đích điều chỉnh các luận cứ hay sự kiện không chính xác, mà vô tình làm buồn lòng người liên hệ, tác giả chân thành xin được cảm thông, tha thứ.
Họ Nguyễn
Có rất đông người VIỆT NAM mang họ NGUYỄN. Cũng có rất nhiều dòng họ NGUYỄN khác nhau: Nguyễn, Nguyễn bá, Nguyễn cảnh, Nguyễn cao, Nguyễn công, Nguyễn cửu, Nguyễn chế, Nguyễn chí, Nguyễn đình, Nguyễn đức, Nguyễn hữu, Nguyễn khắc, Nguyễn mậu, Nguyễn minh, Nguyễn ngọc, Nguyễn phúc, Nguyễn quốc, Nguyễn tấn, Nguyễn thái, Nguyễn thành, Nguyễn thế, Nguyễn Thiện, Nguyễn thuận, Nguyễn tư, Nguyễn tường, Nguyễn trọng, Nguyễn văn, Nguyễn xuân v.v …
Thật khó tìm ra được hết những mối dây liên hệ xa gần giữa tất cả các dòng họ Nguyễn này.
Vào thuở xa xưa, không rõ các dòng Nguyễn xuất phát từ đâu và vào thời kỳ nào. “Đại Việt Sử Ký Toàn Thư” chép đời Tấn Mục Đế nhà Đông Tấn có Nguyễn Phu làm Thứ Sử Giao Châu (353). Lê Tắc trong “An Nam Chí lược” chép đời nhà Tống thời Nam Bắc triều ở Trung Hoa (420-588) có hai người họ Nguyễn làm Thứ Sử Giao Châu là Nguyễn di Chi và Nguyễn Nghiên. Trần trọng Kim trong “Việt Nam sử lược” và Phạm văn Sơn trong “Việt Sử Toàn Thư ” chép vào thời kỳ “Mười hai sứ quân” (945-967) có các sứ quân tên là Nguyễn Khoan, Nguyễn thu Tiệp và Nguyễn Siêu; vào đời nhà Đinh (968-980) có vị khai quốc công thần tên là Nguyễn Bặc, vốn là anh em kết nghĩa với Đinh bộ Lĩnh và Đinh Điền, năm 791 được vua Đinh phong tước Định Quốc Công đồng thời với Lê Hoàn được phong làm Thập Đạo Tướng Quân.
Định Quốc Công Nguyễn Bặc là vị tổ xưa nhất còn lưu lại dấu tích trong quốc sử, dã sử và tộc phả của dòng họ NGUYỄN-PHƯỚC.
Họ Nguyễn-phước (hay Nguyễn-phúc)
Con cháu của Định Quốc Công Nguyễn Bặc có nhiều người giữ những chức vụ quan trọng dưới các triều đại nhà Lý, nhà Trần và nhà Lê.
Vào thời vua Lê Chiêu-Tông, trong triều có nhiều quan lộng quyền hiếp vua khiến việc triều chánh rối loạn, Trừng-Quốc-Công Nguyễn Hoằng Dụ đem bộ thuộc về đóng giữ vùng Thanh Hóa. Khi Mạc đăng Dung chiếm ngôi nhà Lê (1527), con của Nguyễn Hoằng Dụ là Điện-tiền Tướng-quân An-Tĩnh-Hầu Nguyễn Kim (Nguyễn Cam) lánh sang Ai Lao chiêu mộ binh sĩ, lập con út vua Lê Chiêu-Tông lên ngôi tức vua Lê Trang-Tông rồi đem quân đánh họ Mạc, mưu việc khôi phục nhà Lê và được vua Lê Trang-Tông phong làm “Thái-Sư Thượng-phụ Hưng-quốc Công chưởng nội-ngoại-sự”.
Nguyễn Kim có một con gái là Nguyễn thị Ngọc Bảo gả cho Trịnh Kiểm (là người khai sáng sự nghiệp chúa Trịnh ở ngoài Bắc) và hai con trai: trưởng là Tả-tướng Lãng-Quận-Công Nguyễn Uông bị Trịnh Kiểm giết hại, thứ là Thái Úy Đoan-Quận Công Nguyễn Hoàng được vua Lê cử vào trấn thủ đất Thuận Hóa vào năm 1558. Nguyễn Hoàng là người khai sáng sự nghiệp chúa Nguyễn ở trong Nam, đã cùng các thế hệ con cháu về sau tiếp tục và hoàn thành công trình nam tiến của dân tộc.
Người con thứ sáu của Đoan-Quận Công Nguyễn Hoàng được đặt tên là Nguyễn-Phúc Nguyên. Sử chép rằng trong thời kỳ mang thai ông, bà mẹ nằm mộng thấy thần nhân ban cho một tờ giấy viết đầy chữ “PHÚC” nên đã dùng chữ này làm tên lót cho con, đặt tên là NGUYỄN-PHÚC NGUYÊN (1563). Sau này Nguyễn-Phúc Nguyên lên kế vị cha, sử gọi là Chúa Sãi (1613-1635). Từ đó về sau con cháu đều mang họ NGUYỄN-PHÚC hay NGUYỄN-PHƯỚC.
Tôn-thất
Sau khi Nguyễn-Phúc Ánh lên ngôi xưng đế hiệu là Gia Long, nhà vua đã truy tôn các tổ phụ làm Hoàng đế. Có tất cả mười một vị được truy tôn Hoàng đế và được xếp thuộc vào phần Vương phả:
- Triệu-Tổ Tĩnh-Hoàng-đế Nguyễn Kim (hay Nguyễn Cam)
- Thái-Tổ Gia-Dũ Hoàng-đế Nguyễn Hoàng (Chúa Tiên)
- Hy-Tông Hiếu-Văn Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Nguyên (Chúa Sãi)
- Thần-Tông Hiếu-Chiêu Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Lan (Chúa Thượng)
- Thái-Tông Hiếu-Triết Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Tần (Chúa Hiền)
- Anh-Tông Hiếu-Nghĩa Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Thái (Chúa Nghĩa) (1)
- Hiển-Tông Hiếu-Minh Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Chu (Quốc Chúa)
- Túc-Tông Hiếu-Ninh Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Thụ (Ninh Vương) (2)
- Thế-Tông Hiếu-Võ Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Khoát (Vũ Vương)
- Duệ-Tông Hiếu-Định Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Thuần (Định-Vương)
- Hưng-Tổ Hiếu-Khang Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Côn (3)
Từ Thái-Tổ Gia-Dũ Hoàng-đế Nguyễn Hoàng đến Duệ-Tông Hiếu-Định Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Thuần gồm chín đời được Sử gọi là Chúa và như trên đã nói, tên họ NGUYỄN-PHƯỚC bắt đầu từ Chúa Sãi Nguyễn-Phúc Nguyên.
Tộc phả Nguyễn-phước gồm hai phần:
1. Phần “Tiền biên”. - Các vị được truy tôn Hoàng Đế từ trước đời vua Gia Long cùng con cháu hậu duệ thuộc phần Tiền biên và được liệt vào “Tiền hệ”.
2. Phần “Chánh biên”. - Các vị thực sự ở ngôi Hoàng đế kể từ vua Gia Long trở về sau cùng với con cháu hậu duệ thuộc phần “Chánh biên” và được liệt vào “Chánh hệ”.
Từ khi vua Gia Long lên ngôi, tất cả những người trong họ NGUYỄN-PHÚC đều liệt vào Hoàng-Tộc và phái Nam được dùng hai chữ TÔN-THẤT, phái Nữ được dùng hai chữ TÔN NỮ ghép thêm vào tên họ NGUYỄN-PHÚC như một từ ngữ lót để phân biệt với người thuộc các dòng họ Nguyễn khác, tỷ dụ như Nguyễn-Phước Tôn-thất Quang, Nguyễn-Phước Tôn-nữ thị Lan. (Về sau, để giản dị hóa, hai chữ Nguyễn-Phước không phải nhắc lại và ở phái nữ nhiều người lược bỏ luôn chữ “thị” thành ra Tôn-thất Quang, Tôn-nữ Lan, Tôn-nữ Thúy Liễu…). Tôn-thất chỉ có nghĩa là thuộc dòng họ nhà vua tức hoàng-tộc (famille royale, famille impériale). Đời nhà Trần, người thuộc dòng họ vua Trần là tôn-thất nhà Trần. Đời nhà Lê, người trong dòng họ vua Lê là tôn-thất nhà Lê.
Được liệt vào hoàng-tộc triều đại NGUYỄN-PHƯỚC và được dùng tên lót TÔN-THẤT, TÔN NỮ bao gồm các con cháu của Triệu-Tổ Tĩnh-Hoàng-đế Nguyễn Kim đã đi theo Thái-Tổ Gia-Dũ Hoàng-đế Nguyễn Hoàng vào Nam, góp công lao trong việc xây dựng sự nghiệp Chúa Nguyễn cùng với những hậu duệ của các vị ấy.(4)
Hậu duệ của những người khác trong dòng họ, kể cả con trai hay cháu nội của Thái-Tổ Nguyễn Hoàng, nếu đã lưu lại ngoài Bắc làm quan dưới triều vua Lê chúa Trịnh như trường hợp các ông Nguyễn Vịnh, Nguyễn Mặc (đều là con của Nguyễn Hán và là cháu nội của Thái-Tổ Nguyễn Hoàng) hoặc là hậu duệ của Đảng-Khấu Tướng-quân Uy-Xuân-Hầu Nguyễn Tôn Thái (em ruột của Triệu-Tổ Nguyễn Kim) đều chỉ được ban công-tánh “Nguyễn hựu” chứ không được liệt vào hàng Tôn-thất Nguyễn-Phúc. Những người bị kết tội phản nghịch và bị khai trừ ra khỏi dòng họ Nguyễn-Phúc như trường hợp các ông Nguyễn Hạp, Nguyễn Trạch (đều là con của Thái-Tổ Nguyễn Hoàng) thì phải cùng con cháu về sau đổi sang họ “Nguyễn thuận”.
Hoàng-tộc Tiền hệ
“Tiền hệ” gồm có mười hệ theo thứ tự trước sau của các vi. Hoàng-đế không thực sự ở ngôi vua mà chỉ được vua Gia Long truy tôn, bắt đầu từ “HỆ NHẤT” thuộc Triệu-Tổ Tĩnh-Hoàng-đế Nguyễn Kim đến “HỆ MƯỜI” thuộc Duệ-Tông Hiếu-định Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Thuần. (4)
Trên thực tế, ở phần Tiền Hệ chỉ có bảy trong mười hệ là có con cháu kế truyền. Đó là các hệ Nhất, Nhì, Ba, Năm, Bảy, Tám và Chín.
Hệ NHẤT hay MỘT. - Triệu-Tổ Nguyễn Kim, người được vua Gia Long truy tôn làm vị Hoàng-đế thứ nhất, là tổ của Hệ Nhất (hay hệ Một) thuộc Tiền Hệ. Tiền hệ Nhất gồm tất cả hậu duệ của Triệu Tổ Nguyễn Kim, dòng Lãng-Quận-Công Nguyễn Uông. Sau khi Nguyễn Uông bị Trịnh Kiểm giết hại, người con là Nguyễn Uyên đã theo giúp chú là Đoan-Quận-Công Nguyễn Hoàng vào dựng nghiệp trong Nam.
Hệ NHÌ hay HAI. - Hậu duệ của Thái-Tổ Nguyễn Hoàng, tuy cũng là con cháu của Triệu-Tổ Nguyễn Kim, nhưng không thuộc Tiền-hê. Nhất mà thuộc về Tiền-hệ Nhì (hay hệ Hai), vì Nguyễn Hoàng được vua Gia Long truy tôn là Hoàng-đế thứ nhì và là tổ của Hệ Hai thuộc Tiền Hệ.
Hệ BA. - Con cháu trực hệ của Hy Tông Nguyễn-Phúc Nguyên tuy cũng là hậu duệ của Thái Tổ Nguyễn Hoàng nhưng không liệt vào Hệ Hai mà thuộc Hệ Ba vì Nguyễn-Phúc Nguyên là vị Hoàng-đế thứ ba.
Cứ như thế :
Hệ NĂM. - gồm hậu duệ của Thái Tông Nguyễn-Phúc Tần
Hệ BẢY. - gồm hậu duệ của Hiển Tông Nguyễn-Phúc Chu
Hệ TÁM. - gồm hậu duệ của Túc Tông Nguyễn-Phúc Thụ
Hệ CHÍN. - gồm hậu duệ của Thế Tông Nguyễn-Phúc Khoát
Các vị Hoàng-đế thứ tư là Thần-Tông Hiếu-Chiêu Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Lan tức Chúa Thượng chỉ có một con trai kế tự là Nguyễn-Phúc Tần sau lên nối ngôi Chúa tức Chúa Hiền mở ra Hệ Năm, thứ sáu là Anh-Tông Hiếu-Nghĩa Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Thái tức Chúa Nghĩa cũng chỉ có một con trai kế tự là Nguyễn-Phúc Chu, sau lên nối ngôi Chúa tức Quốc Chúa mở ra Hệ Bảy và thứ mười là Duệ-Tông Hiếu-Định Hoàng-đế Nguyễn-Phúc Thuần thì không có con trai mà chỉ có một con gái cho nên các hệ Tư, Sáu và Mười đều bị khuyết. ( Xem Phả đồ Tiền Hệ ).
Sau khi Duệ-Tông Hiếu-Định Hoàng-đế mất, người cháu gọi bằng chú là Nguyễn-Phúc Ánh (cháu nội của Thế Tông Nguyễn-Phúc Khoát, con của Hưng Tổ Nguyễn-Phúc Côn, người bị quyền thần Trương phúc Loan bức hại) tiếp tục chống nhau với nhà Tây Sơn rồi toàn thắng, thống nhất đất nước, lên ngôi vua tức Thế-Tổ Cao-Hoàng-đế Gia Long, mở ra “Chánh Hệ”.
Ngoài các Hệ, tộc phả Nguyễn-Phước còn ghi chép Phòng và Chị Mỗi Hệ gồm nhiều hay ít Phòng tùy theo số lượng và thứ tự của các Hoàng-tử con của vị Chúa (nếu là Tiền Hệ) hay của vị Vua (nếu là Chánh Hệ) đã mở đầu Hệ đó. Mỗi Phòng của một Hoàng-tử lại gồm nhiều hay ít Chi tùy theo số lượng và vị thứ các con trai của vị Hoàng-tử ấy.
Ví dụ:
Thế Tông Nguyễn-Phúc Khoát là tổ của Tiền Hệ Chín, có 18 con trai, mỗi con trai mở ra một Phòng.
Nguyễn-Phúc Kính, con thứ 7 của Thế Tông, là tổ của Phòng Bảy thuộc Tiền Hệ Chín. Ông Nguyễn-Phúc Kính có 3 con trai, mỗi người mở ra một Chi.
Ông Nguyễn-Phúc Tôn-thất Đạo, con trai thứ 3 của ông Nguyễn-Phúc Kính, là tổ của Chi Ba thuộc Phòng Bảy của Tiền Hệ Chín.
Hoàng-tộc Chánh Hệ
Tộc phả Nguyễn-Phước về thời kỳ các “Vua chính thức ở ngôi” kể từ Gia Long trở đi thuộc phần Chánh biên. Hậu duệ của các vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị v.v… được liệt vào Chánh Hệ.
Về Chánh Hệ, vua Minh Mạng có sáng tác mười một bài thơ, gồm một bài “Đế hệ thi” và mười bài “Phiên hệ thi”. Mỗi chữ theo thứ tự trong các bài thơ ấy được dùng làm tên đệm cho một thế hệ con cháu. Con cháu của vua Minh Mạng thì dùng những chữ trong “Đế hệ thi”, còn con cháu của các hoàng tử khác (con của vua Gia Long, tức anh em của vua Minh Mạng) thì dùng những chữ trong các bài “Phiên hệ thi”.
Không kể những người con bị mất sớm sau khi được sinh ra, vua Gia Long còn có được mười ba hoàng tử hoặc còn sống sau khi nhà vua lên ngôi hoặc tuy chết trước khi vua lên ngôi nhưng trước đó đã được phong tước, đã thành hôn và có con kế truyền (như trường hợp Hoàng Tử Cảnh tức “Đông Cung Nguyên-soái Anh-Duệ Hoàng-thái-tử Nguyễn-Phúc Cảnh”, mà Kỳ Ngoại Hầu Cường Để sau này là một phần tử hậu duệ).
Trong số mười ba hoàng tử con của vua Gia Long, có ba người vô tự là hoàng tử thứ nhì: Thuận-an công Nguyễn-Phúc Hy chết lúc 20 tuổi (1801), hoàng-tử thứ ba: Nguyễn-Phúc Tuấn chết lúc 12 tuổi (1809) và hoàng-tử thứ mười: Quảng Uy công Nguyễn-Phúc Quân chết vào lúc 21 tuổi (1829). Quảng-Uy công Nguyễn-Phúc Quân tuy cũng được vua Minh Mạng ban cho một bài phiên-hệ thi (bài thứ 7), nhưng ông không có con cháu kế truyền. Vị hoàng tử thứ mười hai là An-Khánh vương Nguyễn-Phúc Quang mặc dù không có con nhưng nuôi cháu là Diên Điệp (con của Diên-Khánh Vương Nguyễn-Phúc Tấn) làm con nuôi đổi tên là Khâm Thịnh, nhờ đó chi nhánh của ông được có người kế tập.
Như vậy trên thực tế chỉ có mười người con trai của Thế-Tổ Cao-Hoàng-đế Gia Long là có người kế tự, trong số đó vị hoàng-tử thứ tư là Nguyễn-Phúc Đảm (hay Kiểu) lên nối ngôi vua tức Thánh-Tổ Nhân-Hoàng-đế Minh Mạng mở ra hệ Nhì của Chánh Hệ, còn chín vị kia mở ra chín phòng thuộc hệ Nhất của Chánh Hệ.
Sau đây là những bài thơ do vua Minh Mạng sáng tác :
Đế hệ thi (nhánh vua Minh Mạng)
Miên Hường Ưng Bửu Vĩnh
Bảo Quí Định Long Trường
Hiền Năng Kham Kế Thuật
Thế Thoại Quốc Gia Xương.
(Nguyễn-Phúc Miên Tông: vua Thiệu Trị, Nguyễn-Phúc Miên Trinh: Tuy Lý Vương, Nguyễn-Phúc Hồng Nhậm: vua Tự Đức, Nguyễn-Phúc Ưng Lịch: vua Hàm Nghi, Nguyễn-Phúc Bửu Lân: vua Thành Thái, Nguyễn-Phúc Vĩnh San: vua Duy Tân, Nguyễn-Phúc Vĩnh Thụy: vua Bảo Đại …)
Về bên phái Nữ, cũng như các đời vua chúa khác, con gái của vua Minh Mạng được phong là CÔNG CHÚA (Công chúa An Phú: Nguyễn-Phúc Khuê Gia). Ngoài ra nhà vua còn phong thêm cho vài đời kế tiếp (cháu, chắt, chiu, chút, chít) những tước hiệu khác như:
Cháu nội gái: CÔNG NỮ, cùng thế hệ HỒNG bên ngành Nam
Chắt nội gái: CÔNG TÔN NỮ, cùng thế hệ ƯNG
Chiu nội gái: CÔNG TẰNG TÔN NỮ, cùng thế hệ BỬU
Chút nội gái: CÔNG HUYỀN TÔN NỮ, cùng thế hệ VĨNH
Chít nội gái: LAI HUYỀN TÔN NỮ, cùng thế hệ BẢO (5)
Phiên hệ thi 1 (nhánh Đông Cung Anh-Duệ Hoàng-thái-tử Nguyễn-Phúc Cảnh) (6)
Mỹ Duệ Tăng Cường Tráng
Liên Huy Phát Bội Hương
Linh Nghi Hàm Tốn Thuận
Vỹ Vọng Biểu Khôn Quang
(Nguyễn-Phúc Mỹ Đường, Kỳ ngoại hầu Nguyễn-Phúc Cường Để, Tráng Đinh, Tráng Liệt, Liên Thành …)
Phiên hệ thi 2 (nhánh Kiến-An Vương Nguyễn-Phúc Đài)
Lương Kiến Ninh Hòa Thuật
Du Hành Suất Nghĩa Phương
Dưỡng Di Tương Thức Hảo
Cao Túc Thể Vi Tường
( Nguyễn-Phúc Lương Kỳ, Kiến-An Quận công Nguyễn-Phúc Lương Viên …)
Phiên hệ thi 3 (nhánh Định-Viễn Quận-vương Nguyễn-phúc Bính)
Tĩnh Hoài Chiêm Viễn Ái
Cảnh Ngưỡng Mậu Thanh Kha
Nghiễm Khác Do Trung Đạt
Liên Trung Tập Cát Đa
(Nguyễn-Phúc Tĩnh Cơ, Tôn-thất Chiêm Tân, Tôn-thất Viễn Bào, Tôn-thất Ái Diên …)
Phiên hệ thi 4 (nhánh Diên-Khánh Vương Nguyễn-Phúc Tấn)
Diên Hội Phong Hanh Hiệp
Trọng Phùng Tuấn Tuấn Lãng Nghi
Hậu Lưu Thành Tú Diệu
Diễn Khánh Thích Phương Huy
(Mộ-Trạch Đình-Hầu Nguyễn-Phúc Diên Vực …)
Phiên hệ thi 5 (nhánh Điện-Bàn công Nguyễn-phúc Phổ)
Tín Diện Tư Duy Chính
Thành Tồn Lợi Thỏa Trinh
Túc Cung Thừa Hữu Nghị
Vinh Hiển Tập Khanh Danh
(Tôn-thất Duy Lan …)
Phiên hệ thi 6 (nhánh Thiệu-Hóa Quận Vương Nguyễn-Phúc Chẩn)
Thiện Thiệu Kỳ Tuần Lý
Văn Tri Tại Mẫn Du
Ngưng Lân Tài Chí Lạc
Địch Đạo Doãn Phu Hưu
(Thiệu-Hóa Công Nguyễn-Phúc Thiện Khuê, Lại-Trạch Đình-hầu Nguyễn-Phúc Thiện Chi …)
Phiên hệ thi 7 (nhánh Quảng-uy công Nguyễn-Phúc Quân) (7)
Phụng Phù Huy Khải Quảng
Kim Ngọc Trác Tiêu Kỳ
Điển Học Kỳ Gia Chí
Đôn Di Khắc Tự Trì
(Nhánh này không có người kế tự)
Phiên hệ thi 8 (nhánh Thành-Tín Quận Vương Nguyễn-Phúc Cự) (7)
Thường Cát Tuân Gia Huấn
Lâm Trang Túy Thanh Cung
Thận Tu Di Tấn Đức
Thọ Ích Mậu Tân công
(Vĩnh-Ân Hầu Nguyễn-Phúc Thường Đổng, Trợ-Quốc Khanh Nguyễn-Phúc Thường Lâu …)
Phiên hệ thi 9 (nhánh An-Khánh Vương Nguyễn-Phúc Quang) (8)
Khâm Tùng Xưng Ý Phạm
Nhã Chính Thủy Hoằng Qui
Khải Để Đằng Cần Dự
Quyến Ninh Cộng Tập Hy
(An-Khánh Vương không con, cháu là Nguyễn-Phúc Diên Điệp được làm con nuôi kế tập đổi tên là Khâm Thịnh)
Phiên hệ thi 10 (nhánh Từ-Sơn Công nguyễn-Phúc Mão)
Từ Thể Dương Quỳnh Cẩm
Phu Văn Ái Diệu Dương
Bách Chi Quân Phụ Dực
Vạn Diệp Hiệu Khuông Tương
(Nguyễn-Phúc Từ Đàn, Tôn-thất Thể Ngô, Tôn-thất Dương Kỵ, Tôn-thất Quỳnh Nam … )
Do từ các chữ lót được qui định trong các bài thơ trên, người ta có thể phân biệt được các thế hệ và các chi nhánh thuộc Chánh hệ. Ví du. Ưng Quả thuộc nhánh vua Minh Mạng và là cháu đời thứ tư của vua Gia Long; Tráng Đinh thuộc nhánh Anh-Duệ Hoàng-thái tử Nguyễn-phúc Cảnh và là cháu đời thứ sáu của vua gia Long v.v…
Để giản dị hóa hộ tịch, nhiều người không muốn ghi đủ tên họ “Nguyễn-Phúc” mà chỉ dùng tên đệm “Tôn-thất” ở trường hợp thuộc Tiền Hệ (như Tôn-thất Thuyết, Tôn-thất Phan …), còn những người thuộc Chánh Hệ thì hoặc chép thêm sau tên đệm “Tôn-thất” hoặc tên họ Nguyễn-Phúc các chữ lót được qui định ở các bài thơ Đế hệ hay Phiên hệ (như Tôn-thất Dương Tiềm, Tôn-thất Chiêm Tân, Nguyễn-Phúc Lương Viên …) hoặc chỉ dùng đơn độc các chữ trong các bài thơ ấy (như Cường Để, Ưng Thuyên, Bửu Lân, Vĩnh Thụy …).
Đề cập tới Tôn-thất Thiệp, Ưng Bình, Bửu Hội …, ta biết không phải các vị đó mang họ Tôn-thất, Ưng hay Bửu … , mà sự thật là cùng chung họ ”Nguyễn-Phước”, chỉ khác nhau về chi nhánh (Tiền hệ hay Chánh hệ) và về thế hệ (hậu duệ đời thứ mấy của một vị Vua).
Những người họ tên có chữ đệm Tôn-thất, Cường, Ưng, Bửu, Thể, Dương … đều là hậu duệ của Triệu-Tổ Nguyễn Kim, không có họ hàng với những người thuộc các dòng họ Nguyễn khác như Nguyễn văn Thành, Nguyễn đình Chiểu, Nguyễn Khắc Du … Nếu không dùng tên đệm để phân biệt, chỉ gọi chung chung là họ Nguyễn-Phước thì còn có thể lẫn lộn với một số ít người khác cũng mang họ Nguyễn và cũng chọn từ “phước” làm chữ lót như các ông Nguyễn-phước Đại, Nguyễn phước Hải … vốn không có cùng huyết thống. Lại nữa có một số chữ lót trong các bài Phiên hệ thi trùng với những tên họ khác như Lương, Tư, Dương, Văn … Ở trường hợp này, nếu không ghép thêm tên đệm Tôn-thất hay tên họ Nguyễn-Phúc vào như Tôn-thất Dương Kỵ, Nguyễn-Phúc Lương Viên thì người ta có thể lẫn lộn với những người có tên Kỵ mà họ Dương hay tên Viên mà họ Lương …
Từ năm 1945, vị vua cuối cùng của triều đại Nguyễn-Phước là Bảo Đại thoái vị, chính thể quân chủ cáo chung. Những ai trong dòng họ Nguyễn-Phước đã trót giản dị hóa họ tên, chỉ dùng các chữ lót như Tôn-thất, Bửu, Vĩnh… nay nếu muốn bổ túc thêm tên họ Nguyễn-Phước thì cần phải thông qua những thủ tục pháp lý nhiêu khê về hộ tịch. Những người này nếu còn ở trong nước, khi sinh con có thể dùng họ Nguyễn-Phước trong khai sinh của con. Nhưng trường hợp cư trú ở hải ngoại, hộ tịch được qui định theo luật lệ địa phương. Tại nhiều quốc gia, vì người nước khác không am tường ý nghĩa cấu trúc trong họ tên và chữ lót của dân tộc ta, nhất là đối với họ Nguyễn-Phước, cho nên cứ người mang chữ lót Bửu thì sinh con phải lấy họ là Bửu, chữ lót Vĩnh thì con phải mang họ là Vĩnh.
Ông Bửu A sinh con đặt tên là B phải dùng chữ Bửu làm tên họ cho con. Để phân rõ thế hệ, ông A cho lót thêm chữ Vĩnh trước tên B của con mình: Bửu Vĩnh B. Khi thấy tên Bửu Vĩnh B, người ta sẽ biết rằng B thuộc dòng họ Nguyễn-Phước, hậu duệ của vua Minh Mạng, thuộc thế hệ Vĩnh, rời Việt Nam ra cư trú ở hải ngoại từ đời cha thuộc thế hệ Bửu.
Có trường hợp con lấy theo họ mẹ thì dù là con trai mà mẹ là Công-Tằng cũng phải mang họ là Công-Tằng. Bà Công-Tằng H.T., ái nữ của Bác Sĩ Ưng H., một bác sĩ nổi tiếng ở Huế, đem hai con đến tỵ nạn tại New Jersey, gái khai là Công-Tằng Lena trai là Công-Tằng Leno.
Con gái mà cha Tôn-thất thì phải mang họ Tôn-thất chứ không là Tôn-nữ. Con trai của tôi là Tôn-thất Quốc Phong sinh cho tôi một cháu nội gái phải lấy họ tên là Tôn-thất Minh Anh chứ không là Tôn-nữ Minh Anh. Sở dĩ có tình trạng này là bởi người nước khác vì không đủ điều kiện nghiên cứu, tưởng lầm những chữ Vĩnh, Bảo là họ đơn và Công-Tằng, Tôn-thất là họ kép .
Bởi những lý do và hoàn cảnh phức tạp như kể trên mà những danh hiệu Tôn-thất, Vĩnh, Bảo, Dương, Quỳnh … vẫn còn tiếp tục được dùng trong hộ tịch những người thuộc dòng họ Nguyễn-Phước, chưa có cơ hội và điều kiện thuận lợi để sửa đổi cho thống nhất.
Một số người vừa thấy triều đại Nguyễn-Phước cáo chung vội vàng chối bỏ ngay danh hiệu Tôn-thất để tỏ ra mình thức thời, tiến bộ (trong thể chế Cộng Hòa) hoặc tệ hơn nữa tỏ ra giác ngộ giai cấp, chống phong kiến (dưới thể chế Cộng sản). Thiển nghĩ những ai mang tư tưởng như thế thật có phần thiển cận.
Thực tế lịch sử đã chứng minh cho thấy dưới thể chế Cộng Hòa có nhiều người đã làm tổng thống trọn đời, cha truyền con nối, dưới chế độ Cộng Sản có đầy rẫy những hiện tượng quan liêu, phong kiến, độc tài, áp bức, bất công … đưa nhiều quốc gia và nhiều dân tộc vào cuộc sống vô cùng bi thảm. Trái lại cũng có những nước còn theo thể chế quân chủ hay quân chủ lập hiến mà đất nước rất phú cường, nhân dân được sống tự do an lạc.
Nếu quan niệm rằng những từ ngữ trên chỉ là danh xưng có giá trị như chữ lót để dễ nhận rõ các thế hệ, các chi nhánh của dòng họ Nguyễn-Phước và để phân biệt khỏi có sự lẫn lộn giữa dòng họ này với những dòng họ Nguyễn khác thì chẳng phải mất công trải qua nhiều thủ tục phiền toái để sửa đổi, làm một việc chẳng bổ ích gì cho ai.
Tốt hay xấu, tiến bộ hay lạc hậu … là do ở cung cách, tác phong, đạo đức, tư tưởng trong lối xử thế của từng cá nhân chứ không do từ hình thức của một danh hiệu.
Chú thích:
Căn cứ vào những tài liệu khả tín như Tộc phả, gia phả của dòng họ Nguyễn-Phước, ta phát hiện ở vài sử liệu, tài liệu được phổ biến trước đây có một số sự kiện bị ghi chép không xác thực.
1.- Trần trọng Kim (trong Việt Nam Sử Lược) và nhiều nhà biên khảo khác chép Chúa Nghĩa là Nguyễn-Phúc Trăn thay vì Nguyễn-Phúc Thái. Sự thật thì Nguyễn-Phúc Trăn (sinh năm 1652, mất năm 1685) là con thứ ba của Chúa Hiền, em cùng mẹ với Chúa Nghĩa, tước vị Cương Quận Công, là vị Tổ của Phòng Ba, tiền hệ Năm. Còn Chúa Nghĩa tên là Nguyễn-Phúc Thái (sinh năm 1650, mất năm 1691) là con thứ nhì của Chúa Hiền, mới đúng là người nối ngôi cha làm Chúa tức Anh Tông Hiếu-Nghĩa Hoàng đế và là tổ của Tiền hệ Sáu (Hệ này bị khuyết vì Chúa Nghĩa chỉ có một con trai là Nguyễn-Phúc Chu sau mở ra Tiền hệ Bảy). Con trưởng của Chúa Hiền là Phúc Quốc Công Nguyễn-Phúc Diễn đã từ trần trước cha nên không nối ngôi Chúa mà chỉ là Tổ của Phòng Nhất tiền hệ Năm.
2.- Tôn-thất Cổn trong ”Hoàng tộc lược biên” âm là Túc, Trần trọng Kim trong “Việt Nam sử lược” âm là Trú hay Chú.
3.- Hưng-tổ Hiếu-Khang Hoàng đế Nguyễn-Phúc Côn, con thứ nhì của Vũ Vương Nguyễn-Phúc Khoát và là anh khác mẹ của Định-Vương Nguyễn-Phúc Thuần. Khi Vũ Vương mất, con trưởng là Nguyễn-Phúc Chương cũng đã qua đời, Nguyễn-Phúc Côn đáng lẽ được lên kế vị nhưng bị quyền thần Trương phúc Loan mưu hại. Ông có sáu người con trai, năm người hoặc mất sớm hoặc bị chết hại trong cuộc chiến chống nhà Tây Sơn, chỉ còn lại người con thứ ba là Nguyễn-Phúc Ánh sau lên ngôi vua (Gia Long) mở ra Chánh hệ. Ông Nguyễn-Phúc Côn được truy tôn là Hoàng đế nhưng chưa hề ở ngôi Vua hay ngôi Chúa ngày nào cả.
4.- Năm 1997 trong tạp chí Quốc gia ở Montréal, một ký giả ở Hoa Kỳ đã nhầm lẫn viết rằng “Một họ do vua chúa nhà Nguyễn ban cho các công thần là họ Tôn-thất. Các công thần có công với triều Nguyễn được ban họ này, cho dù trước đây mang họ Lê, Lý, Trần… cũng trở thành Tôn-thất, cho nên họ Tôn-thất chia thành nhiều hệ: hệ gốc họ Lê, hệ gốc họ Trần v.v…
5.- Các từ ngữ như Công Chúa, Công Nữ, Công Tôn Nữ, Công Tằng Tôn Nữ, Công Huyền Tôn Nữ, Lai Huyền Tôn Nữ bên ngành Nữ cũng như chữ Hoàng Tử bên ngành Nam chỉ là những tước hiệu thuộc dòng NỘI của vua MINH MẠNG chứ không phải là “họ kép” thuộc dòng NGOẠI như có người gần đây đã thuyết minh không đúng trên vài diễn đàn điện tử.
Theo chủ trương “Ngũ bất lập”, vua Minh Mạng không lập ngôi vị Thái Tử.
Trong tập san Việt Nam Học phát hành ở Montréal, cũng có người đã thuyết minh sai, cho rằng mỗi từ trong Đế hệ thi (Miên, Hường, Ưng, Bửu, Vĩnh …) là một họ.
6.- Theo Nguyễn-Phúc Tộc Thế phả thì Hoàng Tử Cảnh sinh năm Canh Tý (ngày 6-4-1780), mất năm Tân Dậu (ngày 20-3-1801) vì bệnh đậu mùa, hưởng dương 21 tuổi.
Một Tập san ở Hoa Kỳ chuyên viết về Huế có bài nói là Hoàng tử Cảnh mất sớm, không có con cháu kế truyền. Sự thực Kỳ Ngoại Hầu Cường Để là hậu duệ của Hoàng Tử Cảnh.
Gần đây một bài viết được đưa lên các diễn đàn điện tử, không biết căn cứ vào đâu, nói rằng Hoàng tử Cảnh mất vào lúc 15 tuổi.
7.- Hai vị Quảng-Uy Công Nguyễn-Phúc Quân và Thường-Tín Quận Vương Nguyễn-Phúc Cự có chung cùng mẹ là bà Đức phi Lê thị Bình tức công chúa Ngọc Bình, em của công chúa Ngọc Hân. Một tài liệu về họ Nguyễn-Phước chú thích sai lầm rằng hai Hoàng tử này là con của bà công chúa Ngọc Hân.
8.- Có thể nói chỉ chín người con trai của vua Gia Long có con cháu kế truyền và Chánh hệ Nhất chỉ có tám Phòng vì lẽ Hoàng-tử thứ Mười Hai là An-Khánh Vương Nguyễn-Phúc Quang không có con, cháu là Diên Điệp (con của Diên-Khánh Vương) lo việc thừa tự xem như là con nuôi và đổi tên là Khâm Thịnh.
Tài liệu tham khảo:
- Nguyễn-Phúc tộc Thế phả. Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc, nxb Thuận Hóa-Huế, 1995.
- Nguyễn-Phúc Tộc Hoàng Triều Tôn phả. Phòng Kính Quận Công, Huế.
- Hoàng Tộc Lược Biên. Tôn-Nhơn Phủ, 1942.
- Nguyễn Phước Tộc Lược Biên. Hội Đồng Hoàng Tộc Việt Nam Hải Ngoại, California 1995
- Gia phả Họ Nguyễn-Phước, Hệ 9 Phòng 7 Chi 3. Tôn-thất Tuệ, Montréal 1999, bổ sung 2007.
- An Nam Chí Lược. Lê Tắc - Viện Đại Học Huế phiên dịch, 1961
- Việt Nam Sử lược. Trần Trọng Kim, Nhà xb Đại Nam, California Hoa Kỳ.
- Việt Sử Toàn Thư - Phạm văn Sơn, Hiệp Hội Người Việt tại Nhật xb 1983
- Đại Việt Sử Ký Toàn Thư. Lê Văn Hưu, Phan Phù Tiên, Ngô Sĩ Liên; Viện Khoa Học Xã Hội VN phiên dịch 1985-1992 nxb Khoa Học Xã Hội Hà Nội, 1993; Chuyển điện tử 2001.
- Quốc Triều Chánh Biên Toát Yếu. Cao Xuân Dục 1908; Quốc Sử Quán phiên dịch 1925; Nhóm Nghiên Cứu Sử Địa VN xb 1972; Chuyển điện tử 2001.
- Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục. Quốc sử quán triều Nguyễn 1856-1881; Viện Sử Học phiên dịch 1957-1960; nxb Giáo Dục-Hanoi 1998; Chuyển điện tử 2001.
Lời đính chính:
Trong bài viết của tôi về “HỌ NGUYỄN PHƯỚC”, có một chi tiết không đúng về nhân vật NGUYỄN KIM (hay NGUYỄN CAM). Nay xin đính chính lại.
Bài viết rằng “ … con của Nguyễn Hoằng Dụ là Điện-Tiền Tướng-Quân An-Tĩnh Hầu Nguyễn Kim (Nguyễn Cam ) … ” là sai.
Về NGUYỄN CAM . - An Tĩnh Hầu Nguyễn Cam là con của Trừng Quốc Công Nguyễn Văn Lựu, cháu nội của của Phó Quốc Công Nguyễn Như Trác và Nguyễn Như Trác là con thứ tư của Hoằng Quốc Công Nguyễn Công Duẫn.
Về NGUYỄN HOẰNG DỤ. - Nguyễn Hoằng Dụ là con của Nghĩa Quốc Công Nguyễn Văn Lang, cháu nội của Sảng Quốc Công Nguyễn Văn Lỗ và Nguyễn Văn Lỗ là con thứ năm của Hoằng Quốc Công Nguyễn Công Duẫn.
Như thế, xét theo thứ bậc thì Nguyễn Cam (Kim) là anh họ của Nguyễn Hoằng Dụ (không phải là con).
Nguyễn Công Duẩn là một khai quốc công thần của nhà Lê, đã theo giúp Bình Định Vương Lê Lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, được vua Lê Thái Tổ phong “Phụng Trực Đại Phu Đô Đốc Thiêm sự, Đô Kiểm Sự.
(Điểm sai lầm này cũng được tìm thấy trong một vài sử liệu khác như VIỆT NAM SỬ LƯỢC của Trần Trọng Kim, VIỆT SỬ TOÀN THƯ của Phạm Văn Sơn ….)
Thành thật xin cáo lỗi cùng toàn thể các độc giả về điểm sai lầm này.
Trân trọng,
Tuệ Quang Tôn-thất Tuệ